Η προσπάθεια  εντοπισμού ερευνητικού προβλήματος

Οι σημειώσεις αυτές έχουν ως στόχο να βοηθήσουν τον φοιτητή, προπτυχιακό ή μεταπτυχιακό να κατανοήσει τον τρόπο που θα πρέπει να σκεφθεί και να δράσει με σκοπό να εκπονήσει την έρευνα του. Σε καμία περίπτωση οι σημειώσεις αυτές δεν υποκαθιστούν την συστηματική μελέτη βιβλίων σχετικά με το θέμα ή την παρακολούθηση συναφών μαθημάτων και σεμιναρίων ή κυρίως την συμβουλευτική των επιβλεπόντων καθηγητών για τους μεταπτυχιακούς φοιτητές. Μπορούν όμως να λειτουργήσουν συμπληρωματικά σε όλα τα παραπάνω.

Κατά την γνώμη μου ένα από τα πλέον δύσκολα στάδια της εκπόνησης μιας μεταπτυχιακής διατριβής αφορά στον εντοπισμό ενός ερευνητικού προβλήματος. Οι νέο-εισερχόμενοι στο χώρο της έρευνας, μεταπτυχιακοί φοιτητές/τριες, ακόμη και αν έχουν παρακολουθήσει σεμινάρια ή μαθήματα σχετικά με τις μεθόδους της επιστημονικής έρευνας, δεν έχουν πρακτική εμπειρία. Το στάδιο του εντοπισμού ενός ερευνητικού προβλήματος απαιτεί δυστυχώς από τον αρχάριο ερευνητή, εμπειρία. Παρόλα αυτά τα κακά νέα έχουν τελειώσει εδώ. Τα καλά νέα είναι ότι η απόκτηση δεξιοτήτων στην επιστημονική έρευνα είναι παρόμοια με την μάθηση ποδηλάτου. Δεν μπορεί κάποιος να μάθει ποδήλατο παρά μόνο κάνοντας ποδήλατο. Συνεπώς μέσα από τον σχεδιασμό και την πραγματοποίηση μιας έρευνας ο νέος ερευνητής θα αποκτήσει τις απαραίτητες δεξιότητες. Και θα τις αποκτήσει όπως ο νεαρός ποδηλάτης μαθαίνει ισορροπία.

Δοκιμάζοντας, αποτυγχάνοντας και ξανά από την αρχή..

Υπάρχουν όμως τέσσερα μυστικά που θα του δώσουν την δυνατότητα να περιορίσει τον αριθμό των αποτυχημένων προσπαθειών. Ας τα δούμε.

Μυστικό 1^ο. Δεν χρειάζεται να βλέπεις το δάσος, δεν χρειάζεται να βλέπεις το δένδρο, αρκεί να βλέπεις το μικρό φυλλαράκι.  

Συνήθως οι φοιτητές ξεκινούν με μεγαλόπνοα σχέδια που αφορούν την λύση ενός μεγάλου προβλήματος στο χώρο της επιστήμης τους. Τα μεγάλα προβλήματα όμως μπορεί να σημαίνουν δύο πράγματα. Καταρχήν τα μεγάλα προβλήματα είναι συνήθως φαινόμενα που επηρεάζονται από πολλούς παράγοντες και απαιτούν πολλές επιμέρους έρευνες για να λυθούν. Δεύτερον τα μεγάλα προβλήματα κάποιες φορές είναι πολύ δύσκολα για να λυθούν, αλλιώς δεν θα ήταν μεγάλα. Αν ο νεαρός συνειδητοποιήσει ότι το μεγάλο πρόβλημα είναι πολυπαραγοντικό και περιορίσει την έρευνά του σε ένα ή λίγους παράγοντες τότε βρίσκεται στον σωστό δρόμο. Αν ο αρχάριος ερευνητής συνειδητοποιήσει ότι το μεγάλο πρόβλημα που έχει εντοπίσει είναι δυσεπίλυτο και το εγκαταλείψει τότε μάλλον έχει πράξει ορθώς. Άλλωστε δεν είναι ούτε ο πρώτος και πιθανώς ούτε ο τελευταίος που θα το κάνει.

Μυστικό 2^ο. Ερευνητικό πρόβλημα δεν είναι αυτό που ενδιαφέρει εσένα αλλά αυτό που η επιστημονική κοινότητα δέχεται ως τέτοιο. 

Συνήθως οι φοιτητές βρίσκουν ένα πρόβλημα που τους ενδιαφέρει και θεωρούν ότι μπορούν να το διερευνήσουν στο πλαίσιο της μεταπτυχιακής τους διατριβής. Δυστυχώς όμως όλα τα προβλήματα που επιδέχονται διερεύνησης δεν συνιστούν ταυτόχρονα και ερευνητικά προβλήματα στο πλαίσιο της επιστήμης. Αυτό που θέλω να πω είναι ότι ένα επιστημονικό ερευνητικό πρόβλημα είναι  τέτοιο για συγκεκριμένους λόγους. Οι λόγοι είναι συνήθως οι εξής. Ένα ερευνητικό πρόβλημα είναι επιστημονικό γιατί έχει προκύψει μέσα από την διερεύνηση ενός άλλου επιστημονικού ερευνητικού προβλήματος. Τέτοια ερευνητικά προβλήματα εντοπίζονται στις προτάσεις για περαιτέρω έρευνα που έχουν οι μεταπτυχιακές διατριβές, οι διδακτορικές διατριβές αλλά και τα καλά ερευνητικά άρθρα. Ένα ερευνητικό πρόβλημα είναι επιστημονικό γιατί συμβάλλει στην θεωρητική εξήγηση ή ερμηνεία ενός φαινομένου. Τέτοια ερευνητικά προβλήματα είναι αυτά που (στις ποσοτικού τύπου έρευνες) διερευνούν αν επαληθεύονται ή διαψεύδονται συγκεκριμένα θεωρητικά μοντέλα, ή αυτά που (στις ποιοτικού τύπου έρευνες) συμβάλλουν με σαφήνεια στην ανάπτυξη τέτοιων θεωρητικών μοντέλων. Σε τελική ανάλυση ένας αρχάριος ερευνητής θα πρέπει να θέτει το εξής ερώτημα στον εαυτό του. Η λύση του συγκεκριμένου ερευνητικού προβλήματος σε τι και πως βοηθάει ή προάγει το γνωστικό αντικείμενο στο οποίο εντάσσεται.  

Μυστικό 3^ο. Καλό ερευνητικό πρόβλημα είναι αυτό που μπορείς να λύσεις.

Ίσως αυτό το μυστικό να μοιάζει λίγο Μακιαβελικό αλλά είναι δεν είναι. Οι δυνατότητες, σε ότι αφορά τον χρόνο, τα μέσα, ή τις προϋποθέσεις για την ολοκλήρωση μιας ερευνητικής διαδικασίας είναι βασικά στοιχεία για την απόφαση ή μη πραγματοποίησής της. Μπορεί με άλλα λόγια ένας αρχάριος ερευνητής να έχει εντοπίσει ένα επιστημονικό ερευνητικό πρόβλημα που όμως η διερεύνησή του να απαιτεί μακροχρόνια έρευνα, ή να απαιτεί εργαλεία μέτρησης στα οποία δεν έχει πρόσβαση ή να απαιτεί άδεια που δεν διαθέτει. Τέτοιοι παράγοντες θα πρέπει να συνυπολογιστούν για την τελική απόφαση για την επιλογή του ερευνητικού προβλήματος.

Μυστικό 3^ο. Πάτα στην πλάτη γιγάντων και θα βρεθείς ψηλά.

Ίσως το σημαντικότερο μυστικό αφορά μια οδηγία σχετικά με το δέον γενέσθαι. Υπάρχουν πολύ καλές διατριβές (μεταπτυχιακές και διδακτορικές) και έρευνες που προτείνουν περαιτέρω έρευνα είτε επανάληψης είτε εξέλιξης. Επιλέξτε τις. Τι όμως εννοούμε ως έρευνα επανάληψης ή εξέλιξης και με ποια κριτήρια αποτιμούμε ότι μια διατριβή ή έρευνα ως καλή. Ας αρχίσουμε με το πρώτο ερώτημα. Στην επιστήμη και ειδικότερα στις κοινωνικές επιστήμες η διερεύνηση της πραγματικότητας ενέχει μεγάλο βαθμό αβεβαιότητας και πολλαπλές παραδοχές. Με απλά λόγια, το ότι ένας ερευνητής μέσα από μια έρευνα βρήκε κάτι, δεν σημαίνει ότι είμαστε σίγουροι για αυτά τα αποτελέσματα. Πρέπει να επαναληφθεί η έρευνα με άλλες μεθόδους, άλλο πληθυσμό, διαφορετικό κοινωνικό περίγυρο κ.α., για να είμαστε μπορούμε να ισχυριστούμε με κάποια σιγουριά ότι έτσι έχουν τα πράγματα. Συνεπώς η επανάληψη μιας σημαντικής έρευνας σε άλλο πληθυσμό, με άλλα μέσα συλλογής και ανάλυσης δεδομένων είναι ένα συνηθισμένο φαινόμενο στο χώρο της κοινωνικής έρευνας. Η έρευνα εξέλιξης από την άλλη, αφορά τα νέα ερευνητικά προβλήματα που προκύπτουν ως αποτέλεσμα της λύσης ενός ερευνητικού προβλήματος και που αναλύονται διεξοδικά σε καλές έρευνες. Τέλος τα σημαντικότερα κριτήρια που χρησιμοποιούμε για να αποτιμήσουμε αν μια έρευνα ή διατριβή είναι καλή είναι πολλά και καλό είναι να συζητηθούν με τον επιβλέποντα καθηγητή. Σίγουρα όμως εμπιστευόμαστε έρευνες ή διατριβές που έχουν καταχωρηθεί σε επιστημονικές βάσεις δεδομένων (π.χ. ERIC, PubMed, κ.ά), και όχι σε οτιδήποτε βρίσκουμε στο διαδίκτυο, σε έρευνες ή διατριβές που εμφανίζουν ετερο-αναφορές και σε έρευνες ή διατριβές που έχουν συμπεριλάβει άλλοι ερευνητές σε άρθρα ανασκόπησης της βιβλιογραφίας. Τέλος καλό θα ήταν να διαβάσουμε αρκετές τέτοιες προτάσεις πριν αποφασίσουμε τελικά.
Ολοκληρώνοντας τις σκέψεις μας ας δούμε και αυτό το βίντεο!