Η έρευνα ως καθημερινή και ως επιστημονική διαδικασία

Οι σημειώσεις αυτές έχουν ως στόχο να βοηθήσουν τον φοιτητή, προπτυχιακό ή μεταπτυχιακό να κατανοήσει τον τρόπο που θα πρέπει να σκεφθεί και να δράσει με σκοπό να εκπονήσει την έρευνα του. Σε καμία περίπτωση οι σημειώσεις αυτές δεν υποκαθιστούν την συστηματική μελέτη βιβλίων σχετικά με το θέμα ή την παρακολούθηση συναφών μαθημάτων και σεμιναρίων ή κυρίως την συμβουλευτική των επιβλεπόντων καθηγητών για τους μεταπτυχιακούς φοιτητές. Μπορούν όμως να λειτουργήσουν συμπληρωματικά σε όλα τα παραπάνω.

Στην ζωή μας διενεργούμε μικρής εμβέλειας έρευνες σχεδόν καθημερινά. Και αυτό γιατί αντιμετωπίζουμε διαφόρων ειδών προβλήματα που πρέπει να τα λύσουμε. Για παράδειγμα ψωνίζουμε τα τρόφιμά μας, αφού ψάξουμε ή συγκρίνουμε ή εκτιμήσουμε την τιμή τους, ή την ποιότητά τους. Οι διαδικασίες της ανεύρεσης, της σύγκρισης ή της εκτίμησης αποτελούν στην ουσία διαφόρων ειδών ερευνητικές διαδικασίες. Θα μπορούσαμε να ισχυριστούμε ότι η αντιμετώπιση προβλημάτων και η διερεύνησή τους με στόχο την λύση τους είναι στοιχεία που μας συντροφεύουν ακόμη και όταν δεν το καταλαβαίνουμε. Σκεφθείτε την περίπτωση που το πρόβλημα είναι να θυμηθείτε το που αφήσατε τα κλειδιά του αυτοκινήτου σας. Το πρόβλημα της ανάκλησης της συγκεκριμένης πληροφορίας αναλαμβάνει το διερευνήσει και λύσει ο εγκέφαλός σας με έναν ειδικό τρόπο και χωρίς την διαμεσολάβηση της συνείδησης σας.

Η επιστημονική έρευνα από την άλλη μεριά ασχολείται και αυτή με την επίλυση κάποιου ή κάποιων προβλημάτων όπως ακριβώς και η έρευνα στην καθημερινή μας ζωή. Επίσης και οι δύο μορφές έρευνας προσπαθούν  με συγκεκριμένους τρόπους να διερευνήσουν και τελικά να λύσουν το ή τα προβλήματα. Παρόλα αυτά υπάρχουν πολλά στοιχεία διαφοροποίησης μεταξύ της επιστημονικής έρευνας από την έρευνα στην καθημερινή μας ζωή. Θα μπορούσαμε να συμπεριλάβουμε όλα αυτά τα στοιχεία κάτω από τον τίτλο «προσπάθεια διασφάλισης της εγκυρότητας». Ας δούμε αυτήν την προσπάθεια πιο αναλυτικά μέσα από ένα παράδειγμα.

Ας υποθέσουμε ότι ένας δάσκαλος που διδάσκει σε μία από τις πρώτες τάξεις του δημοτικού, επιθυμεί να διερευνήσει αν «η βοήθεια που παρέχουν οι γονείς στα παιδιά τους, διαβάζοντάς τα, έχει θετικά αποτελέσματα στην σχολική επίδοση των μικρών του μαθητών/τριων». Θα μπορούσε για αυτό το λόγο να ρωτήσει τα παιδιά αν οι γονείς τους τα βοηθούν στην μελέτη και με βάση την απάντησή τους να κατατάξει τους μαθητές σε δύο ομάδες. Μία που να απαρτίζεται από μαθητές/τριες που τους παρέχεται βοήθεια και μία από μαθητές/τριες που δεν τους παρέχεται. Στην συνέχεια συγκρίνει τον μέσο όρο της βαθμολογίας των δύο ομάδων και βγάζει ένα συμπέρασμα.

Όλη η παραπάνω διαδικασία έχει λογική βάση και θα μπορούσε κάποιος να την χαρακτηρίσει επιστημονική. Στην ουσία όμως είναι επιστημονικοφανής και στηρίζεται στον τρόπο με τον οποίο πραγματοποιούμε κάθε έρευνα στην καθημερινή μας ζωή. Η έρευνα στην καθημερινή μας ζωή, τις περισσότερες φορές είναι λογική. Δηλαδή στηρίζεται στους κανόνες της λογικής ή με άλλα λόγια οι συλλογισμοί πάνω στους οποίους στηρίζεται έχουν μια ενδοσυνέπεια που την ονομάζουμε λογική εγκυρότητα. Από την άλλη μεριά δεν προσπαθεί να εξασφαλίσει εγκυρότητα για όλη την ερευνητική διαδικασία. Η εγκυρότητα για την οποία μιλάμε αφορά με πολύ απλά λόγια την απάντηση στο ερώτημα «τι εγγυήσεις παρέχεις ότι αυτό που λες είναι αυτό που λες;». Αυτό το ερώτημα τίθεται συνεχώς, απλώς διαφοροποιείται συνεχώς το «αυτό που λες». Ας δούμε λοιπόν διάφορες παραλλαγές του ερωτήματος της εγκυρότητας στο παράδειγμα μας.

• Τι εγγυήσεις παρέχεις ότι αυτό που ορίζεις ως βοήθεια είναι πράγματι βοήθεια;
• Τι εγγυήσεις παρέχεις ότι αυτό που ορίζεις ως σχολική επίδοση είναι πράγματι επίδοση;
• Τι εγγυήσεις παρέχεις ότι αυτό που μετράς ή καταγράφεις ως σχολική επίδοση είναι πραγματική μέτρηση ή καταγραφή της σχολικής επίδοσης;
• Τι εγγυήσεις παρέχεις ότι αυτή πράγματι η βοήθεια σχετίζεται με την απόδοση;
• Τι εγγυήσεις παρέχεις ότι αυτό που θεωρείς ως σημαντικό προς διερεύνηση είναι πράγματι σημαντικό προς διερεύνηση;
• Τι εγγυήσεις παρέχεις ότι αν κάποιος άλλος ερευνητής επαναλάβει την έρευνά σου θα βρει τα ίδια αποτελέσματα;
• Τι εγγυήσεις παρέχεις ότι τα συμπεράσματά σου μπορούν να γενικευτούν;
• κ.α

Για να απαντήσει κάποιος που διερευνά με επιστημονικό τρόπο το ζήτημα της γονικής βοήθειας στην πρώτη παραλλαγή του ερωτήματος της εγκυρότητας, θα ψάξει στην βιβλιογραφία ορισμούς και θεωρίες για αυτήν. Θα αναλύσει και θα συζητήσει με κριτικό τρόπο όσα βρει και εν τέλει θα παρουσιάσει και θα επιχειρηματολογήσει σχετικά με τον ορισμό που θα χρησιμοποιήσει. Για να απαντήσει ο ίδιος ερευνητής στη τρίτη παραλλαγή του ερωτήματος της εγκυρότητας θα κάνει πολλά περισσότερα πράγματα. Θα ψάξει στην βιβλιογραφία για εναλλακτικούς τρόπους αποτίμησης/μέτρησης της σχολικής επίδοσης, θα τους αναλύσει και θα τους ασκήσει κριτική για να μπορέσει να καταλήξει σε έναν από αυτούς ή να αναπτύξει ένα δικό του. Έτσι για παράδειγμα θα μπορούσε να επιλέξει ως δείκτη της σχολικής επίδοσης των μαθητών τις απαντήσεις τους σε μια σειρά από τεστ γνώσεων. Η απάντησή του όμως δεν ολοκληρώνεται εδώ. Θα πρέπει να δώσει πειστικές εγγυήσεις για το ότι: α) το εργαλείο που επέλεξε μετράει πράγματι την σχολική επίδοση, β) μετράει σταθερά την σχολική επίδοση, β) μετράει όλο το εύρος και τις διαστάσεις της σχολικής επίδοσης κ.α. Με άλλα λόγια θα πρέπει να απαντήσει σε ακόμη πιο εξειδικευμένες παραλλαγές του ερωτήματος «τι εγγυήσεις παρέχεις ότι αυτό που μετράς ή καταγράφεις ως σχολική επίδοση είναι πραγματική μέτρηση ή καταγραφή της σχολικής επίδοσης;».

Στην ουσία το ζήτημα της εγκυρότητας της έρευνας διαπερνά οριζόντια την επιστημονική έρευνα. Ακόμη και οι παραπομπές σε ένα επιστημονικό κείμενο απαντούν στο ερώτημα «τι εγγυήσεις παρέχεις ότι αυτό που λες είναι αυτό που λες;» όπου το «αυτό» είναι είτε πληροφορία είτε ένας ορισμός που έχει δώσει κάποιος είτε ένας συλλογισμός. Με άλλα λόγια η εγκυρότητα εδώ πιστοποιείται με την σαφή επίκληση  των λόγων κάποιου άλλου που θεωρείται έγκυρη πηγή (μιας και η σκέψη του έγινε αποδεκτή στην επιστημονική κοινότητα και έχει δημοσιευτεί). Πως θα εξασφάλιζε λοιπόν την εγκυρότητα της έρευνάς του ο δάσκαλος;

Συμπερασματικά και οι δύο μορφές της έρευνας στηρίζονται στην λογική (λίγο  ως πολύ) αλλά η επιστημονική έρευνα προσπαθεί να δώσει έγκυρα συμπεράσματα τα οποία δεν στηρίζονται μόνο στην λογική ενδοσυνέπεια.