Η σύγχυση εξαιτίας των διαφορετικών κατηγοριοποιήσεων της εκπαιδευτικής έρευνας

Οι σημειώσεις αυτές έχουν ως στόχο να βοηθήσουν τον φοιτητή, προπτυχιακό ή μεταπτυχιακό να κατανοήσει τον τρόπο που θα πρέπει να σκεφθεί και να δράσει με σκοπό να εκπονήσει την έρευνα του. Σε καμία περίπτωση οι σημειώσεις αυτές δεν υποκαθιστούν την συστηματική μελέτη βιβλίων σχετικά με το θέμα ή την παρακολούθηση συναφών μαθημάτων και σεμιναρίων ή κυρίως την συμβουλευτική των επιβλεπόντων καθηγητών για τους μεταπτυχιακούς φοιτητές. Μπορούν όμως να λειτουργήσουν συμπληρωματικά σε όλα τα παραπάνω.

Ένα από τα πρώτα στοιχεία που με τα οποία καλείται να εξοικειωθεί ο φοιτητής που εισέρχεται στο χώρο της εκπαιδευτικής έρευνας αφορά στις διαφορετικές κατηγοριοποιήσεις της. Ποιοτική έρευνα, ποσοτική έρευνα, μικτή έρευνα, θεωρητική έρευνα, εμπειρική έρευνα, μελέτη περίπτωσης, συναφειακή έρευνα και πολλούς άλλους τύπους έρευνας συναντά στην μελέτη του ο αρχάριος φοιτητής. Παρότι ενδεχομένως να αντιλαμβάνεται διαισθητικά σε τι αναφέρονται όλες αυτές οι κατηγορίες δεν γνωρίζει επαρκώς πως σχετίζονται μεταξύ τους αυτοί οι τύποι έρευνας.

Το πρώτο που θα πρέπει να γίνει κατανοητό είναι ότι όλοι αυτοί οι τύποι έρευνας είναι στην ουσία κατηγοριοποιήσεις στην βάση ενός κριτηρίου. Ένα από τα βασικότερα κριτήρια αφορά τις φιλοσοφικές παραδοχές στη βάση των οποίων διεξάγεται η έρευνα. Αν για παράδειγμα ο ερευνητής θεωρεί ότι η πραγματικότητα υπάρχει ανεξαρτήτως από αυτόν που την παρατηρεί και ότι μπορεί να παρατηρηθεί με τρόπο αντικειμενικό τότε είναι πολύ πιθανό να διεξάγει έρευνα ποσοτικού τύπου. Δηλαδή να παρατηρεί, να μετρά και να δημιουργεί δεδομένα με τέτοια μορφή ώστε να επιδέχονται στατιστικής ανάλυσης. Αν από την άλλη, ο ερευνητής θεωρεί ότι ως άνθρωποι προσλαμβάνουμε την πραγματικότητα με τρόπο που επηρεάζεται όχι μόνο από τις αισθήσεις μας αλλά και από τον τρόπο που την προσεγγίζουμε και ότι εν τέλει δεν μπορούμε να την αναληφθούμε με τρόπο αντικειμενικό ούτε να την εξηγήσουμε αλλά μόνο να την κατανοήσουμε τότε είναι πολύ πιθανό να διεξάγει έρευνα ποιοτικού τύπου. Δηλαδή προσπαθεί να κατανοήσει και να ερμηνεύσει φαινόμενα και συμπεριφορές χωρίς όμως στατιστικές αναλύσεις.

Ένα άλλο κριτήριο αφορά το αν η έρευνά έχει άμεσες εφαρμογές ή όχι. Αν έχει άμεσες εφαρμογές σε επίπεδο πρακτικής τότε κατηγοριοποιείται ως εφαρμοσμένη ενώ αν δεν συμβάλλει κατηγοριοποιείται ως βασική. Ένα άλλο κριτήριο αφορά αν μια έρευνα για την συλλογή των δεδομένων της στηρίζεται σε μια διερεύνηση της πραγματικότητας όπως αυτή την προσλαμβάνουν οι άνθρωποι η όχι αν τα δεδομένα της προέρχονται από θεωρητική ανάλυση. Αν στηρίζεται σε εμπειρική διερεύνηση τότε κατηγοριοποιείται ως εμπειρική ενώ αν προέρχονται από θεωρητική ανάλυση κατηγοριοποιείται ως θεωρητική. Ένα άλλο κριτήριο αφορά τον τρόπο σχεδιασμού της έρευνας. Και επειδή οι σχεδιασμοί είναι πολλοί και οι τύποι αυτής της κατηγοριοποίησης είναι πολλοί. Για παράδειγμα αν ο σχεδιασμός εμπεριέχει πείραμα κατηγοριοποιείται ως πειραματική, αν ο σχεδιασμός εμπεριέχει την διερεύνηση της σχέσης δύο μεταβλητών ενός φαινομένου (π.χ. η σχέση της παρακολούθησης σκηνών βίας στην τηλεόραση και της εκδήλωσης ακραίων συμπεριφορών) ως συναφειακή. Αν ο σχεδιασμός εμπεριέχει την διερεύνηση του τρόπου που διαφορετικοί άνθρωποι βιώνουν την πραγματικότητα κατηγοριοποιείται ως Narrative. Αν ο σχεδιασμός εμπεριέχει την αναλυτική διερεύνηση μιας περίπτωσης κατηγοριοποιείται ως μελέτη περίπτωσης. Ένα άλλο κριτήριο αφορά το γνωστικό αντικείμενο στο οποίο εντάσσεται ή έρευνα. Με βάση αυτό το κριτήριο μια έρευνα μπορεί να είναι ιστορική, φιλοσοφική, κοινωνιολογική, κ.α.
Τα κριτήρια δεν τελειώνουν εδώ και δεν χρειάζεται μια εξαντλητική ανάλυση τους. Άλλωστε σε διαφορετικά βιβλία εισαγωγής στην εκπαιδευτική έρευνα προβάλλονται και συζητούνται πολλά τέτοια εναλλακτικά κριτήρια ανάλογα με τις προτιμήσεις των συγγραφέων. Εκείνο που έχει σημασία και που θα πρέπει να γίνει κατανοητό είναι ότι, πολλές φορές μια έρευνα μπορεί να κατηγοριοποιηθεί με βάση περισσότερα του ενός κριτήρια. Για παράδειγμα μια έρευνα μπορεί να αφορά την αναλυτική διερεύνηση μιας περίπτωσης, να είναι δηλαδή μια μελέτη περίπτωσης και επειδή συλλέγει και αναλύει τα δεδομένα του με στατιστική είναι ταυτόχρονα και μια ποσοτικού τύπου έρευνα. Και εδώ χρειάζεται μια προσοχή. Το γεγονός ότι οι περισσότερες μελέτες περίπτωσης δεν στηρίζονται σε στατιστικές αναλύσεις και σε εργαλεία συλλογής δεδομένων ποσοτικού τύπου δεν σημαίνει ότι δεν μπορούν να υπάρχουν ή δεν υπάρχουν τέτοιες έρευνες. Τέλος θα πρέπει να γίνει κατανοητό ότι στις μέρες μας, υπάρχει η τάση για λόγους εγκυρότητας της έρευνας να χρησιμοποιούνται και ποσοτικού τύπου και ποιοτικού τύπου αναλύσεις. Η παραλλαγή του ερωτήματος της εγκυρότητας είναι εδώ «τι εγγυήσεις παρέχεις ότι αν κάποιος άλλος ερευνητής επαναλάβει την έρευνά σου θα βρει τα ίδια αποτελέσματα». Η απάντηση συνίσταται στο ότι μία από τις εγγυήσεις είναι ότι τα αποτελέσματα τα στηρίζω σε ποσοτικού τύπου και σε ποιοτικού τύπου αναλύσεις των δεδομένων μου. Τελικά δεν έχει ιδιαίτερη σημασία να προσπαθεί κάποιος να κατατάξει μια έρευνα σε κάποια τυπολογία. Αντίθετα έχει σημασία να αναρωτηθεί σχετικά με το είδος και την φύση του ερευνητικού ερωτήματος, τη στρατηγική που ακολουθήθηκε, τις μεθόδους συλλογής, κωδικοποίησης και ανάλυσης που χρησιμοποιήθηκαν και το βάθος της συζήτησης των αποτελεσμάτων.